Pozostałe reguły języka
Nvmerales - liczebniki
O liczebnikach
Znać należy zarówno te główne (cardinal), jak i te porzadkowe (ordinal).
Tych ostatnich bedziemy uzywac na przyklad przy rozdzielaniu wart.
Warto zauważyć, ze:
- przy liczebnikach glownych tylko te, ktore zawieraja w sobie wyraz (jeden, dwa, trzy) maja odzielne formy dla odzielnych rodzajow rzeczownikow.
Np:
vnvs gladivs (meski) ;
vna lorica (zenski);
vnvm pilvm (nijaki)
Ale ...
qvattvor gladii ;
qvattvor loricae ;
qvattvor pila
W tym ostatnim powyzszym słupku sa podane liczby mnogie uzytych wczesniej rzeczownikow, ale jak widac sam poprzedzajacy liczebnik pozostaje bez zmian dla wszystkich wyrazow bez znaczenia jaki jest jego rodzaj.
- przy okazji liczb porzadkowych, wszystkie z nich (juz nie tylko pierwsze trzy, jak powyzej) maja koncowki zgodne z rodzajem rzeczwonika jaki opisuja :
np:
secvndvs ordo (drugi szereg) - meski;
secvnda hora (druga godzina) - zenski;
secvndvm pilvm (drugi oszczep) - nijaki
tak samo dalej ..
qvintvs ordo (piąty szereg)
qvinta hora (piąta godzina)
qvintvm pilvm (piąty oszczep)
KOMENDY ZWIAZANE Z LICZEBNIKAMI
Poza tak oczywistymi potrzebami, jak prosba o iles sztuk "tego czy tamtego" nie rzadko bedziemy potrzebowac liczebnikow do:
- numerowania zolnierzy
Po komendzie Numerate - Odliczcie liczymy sie uzywajac liczebnika glownego, wykrzykujac kolejno : vnvs, dvo, tres, qvattvor, ... etc
Po komendzie Ad dvos nvmerate - Do dwóch odliczcie liczymy do dwóch .. na przemian .. .vnvs, dvo, vnvs, dvo, vnvs, dvo ... etc
Podobnie .... Ad tres nvmerate .. Do trzech odliczcie
Przy okazji uwaga, bo czesto to jest mylone ..... dwa po lacinie to jest dvo ..... a dvos to jest = dwóch (wg odmiany, ktorej nie bede tu podawal , zeby nie zamieszac w glowie). Przy odliczaniu siebie zawsze uzywamy DVO .... zadnego mi tam "S" nie wstawiac na koncu.
Tak jak powyzej : vnvs, dvo, vnvs, dvo, vnvs, dvo .... etc
- numerowania szeregów
vnvs ordo - jeden szereg
dvo ordines - dwa szeregi
tres ordines - trzy szeregi
etc....
Ale ..
primvs ordo - pierwszy szereg
secvndvs ordo - drugi szereg
tertivs ordo - trzeci szereg
.
.
novissimvs ordo - ostatni szereg
Komendy przykładowe:
Primvs ordo vnvs passvs procedite - pierwszy szereg jeden krok naprzod
secvndvs ordo sex passvs recidite - drugi szereg sześć kroków w tył
- numerowania wart i godzin ich wystepowania
Excvbia /ae - warta / y
Ab - od
Ad - do
Hora - godzina
I na przykład:
Excvbia prima ab secvnda ad qvartam horam - warta pierwsza od drugiej do czwartej godziny
Excvbia secvnda ab qvarta ad qvintam horam - warta druga od czwartej do piatej godziny
Excvbia tertia ab qvinta ad septam horam - warta trzecia od piatej do siodmej godziny
etc
Warto zauwazyc ze przy słowie "ab" liczebnik wystepuje w takiej samej formie jak w mianowniku w tabelce .. a przy slowku "ad" zmienia sie jego forma.... Ten tajnik ... czyli deklinacje poznamy pozniej.
- numerowania namiotów
Tabernacvlvm - namiot
primvm tabernacvlvm - pierwszy namiot
secvndvm tabernacvlvm - drugi namiot
etc
Deminutivum- zdrobnienia
O tym jak zdrabniać i rozdrabniać
ZDRABNIANIE
Generalna zasada dzieki, ktorej mozemy zdrobnic slowo jest dodanie koncowki :
-vlvs, - vla, - vlvm (w zaleznosci od rodzaju rzeczwwnika - meski, zenski i nijaki)
np:
globvs -> globvlvs (kula -> kulka)
rana -> ranvla (żaba -> żabka)
Jak coś zostało zdrobnione, to mozna to dalej jeszcze rozdrobnić poprzez dodanie końcowek -ellvs, -ella, -ellvm
np:
capsa -> capsvla -> capsella (pudło -> pudełko -> pudełeczko)
vagina -> vaginvla -> vaginella (pochwa [na miecz] -> pochewka [na nóż] -> yyy.. pochewcia [na yyy ? ] :) ktoś ma jakiś pomysł ?
liber -> librvlvs -> libellvs (księga -> książka -> książeczka)
ALE NIESTETY .... im dalej w las, tym gorzej bo istnieje kupa wyjątków, kiedy to trzeba dodac cos innego:
-cvlvs, -cvla, -cvlvm,
np: homo -> homvncvlvs (człowiek -> ludzik)
-olvs, -ola, -olvm,
np: mallevs -> malleolvs (młot -> młotek)
albo inne końcówki jak: -acvlvs, -icvlvs, -nvncvlvs, -vscvlvs itd
np:
pvgna -> pvgnicvla (bitwa -> bitka)
petasvs -> petasvncvlvs (kapelusz -> kapelusik)
pes -> pedicvlvs (stopa -> stópka)
dies -> diecvla (dzień -> dzionek)
A przy rozdrabnianiu trzeba dodac niekiedy -illvs, -illa, -illvm zamiast -ellvs, -ella, -ellvm
np:
signvm -> signacvlvm -> sigillvm (znak -> znaczek -> yyy ?)
albo -ollvs, -olla, -ollvm
np:
corona -> coronvla ->corolla (korona -> koronka -> koronieczka ?)
NIE WSZYSTEK ZŁOTO CO SIĘ ŚWIECI
Wydawałoby się, iż wszystko co posiada owe koncowki (-vlvs, -vla, -vlvm; -olvm ... itd ), o ktorych mowa w tym temacie, oznacza, ze już jest zdrobnieniem od innego wyrazu.
Ale tak nie jest ... Podobnie zreszta jak w jezyku polskim:
- zdrapka ... nie pochodzi od słowa ... zdrapa
- nalepka ... nie pochodzi od slowa ... nalepa
- okładka .. itd
- a kubek ... nie pochodzi od słowa ... kub
Przykład :
sitvla (garnek) nie pochodzi od zadnego sita (gar) .. czy cos takiego.
Jest to po prostu situla - garnek, ktory dopiero mozemy zdrobnic do sitella.
Mamy zatem po polsku :
pas -> pasek -> paseczek
kosz -> koszyk -> koszyczek
ALE
---- -> kubek -> kubeczek
A po łacinie :
baltevs -> balteolvs -> baltellvs (pas -> pasek -> paseczek )
corbis -> corbvla -> corbella (kosz -> koszyk -> koszyczek)
ALE
--- -> pocvlvm -> pocillvm (--- -> kubek -> kubeczek)
Inne słowa, ktore jeszcze nie sa zdrobnieniem, a mimo to tak wyglają to :
--- -> situla -> sitella (--- -> garnek -> garnuszek)
--- -> manipulus -> manipellus (--- -> manipuł -> manipułek :) )
--- -> cingvlvm -> cingillvm (--- -> pasek wojskowy -> paseczek wojskusiowy :) )
--- -> ocvlvs -> ocellvs (--- -> oko -> oczko)
--- -> fibvla -> fibella (--- -> fibula -> fibulka)
--- -> tabvla -> tabella (--- -> tablica -> tabliczka) itd
ROZDRABNIANIE
W języku polskim można zdrobniałe słowo dalej rozdrabniać, jednak czym głebiej, tym trudniej wyłapac, co jest de facto mniejsze od czego.
Bo czy każdy się zgodzi z ponisza kolejnoscia ?
żaba -> żabka, żabcia, żabusia, żabeńka, żabuleńka, żabeczka,
kot -> kotek, koteczek, kociak, kociaczek, kociątko, kotuś, kotunio
ptak -> ptaszek, ptaszeczek, ptaś, ptasiątko
Katarzyna -> Kasia, Kaśka, Kasieńka, Kasiunia, Kasiulka, Kasiuleczka, Kasiunieczka
W jezyku lacinskim proces rozdrabniania podlega bardziej usystematyzowanym regułom i rozdrabniac mozna, az w nieskonczonosc ... i zawsze bedzie wiadomo, co jest od czego mniejsze lub bardziej pieszczotliwe :)
Na przyklad ponizsza : głowa, główka, główeczka, główcia, głowinka, główenieczka ... itd :) .. Po łacinie będzie wyglądac tak :
Łatwo mozna zauwazyc zasade jaka temu towarzyszy....
Najpierw zdrabniamy,
potem rozdrabniamy,
potem zdrabniamy rozdrobnione,
potem rozdrabniamy rozdrobnione,
potem zdrabniamy rozdrobnione rozdrobnionego
itd
PRZYDATNE ZESTAWIENIA
Zacznijmy od ...
mea bestia -> mea bestiola (mój zwierzak -> mój zwierzaczek)
A zatem do kolegi w namiocie powiemy:
mea bestia -> mea bestiola (mój zwierzaku ! -> mój zwierzaczku !)
Czyszcząc sprzęt z rdzy powiemy :
mea misera lorica -> mea misera loricvla ! ( mój biedny pancerz/u -> mój biedny pancerzyk/u .. jw. ) 
Obserwując kąpiącego się Optio, zagwiżdzemy, mrucząc pod nosem:
bonvs corpvs -> bonvs corpvscvlvm (ładne ciało -> ładne ciałko)
albo
bonvs genv -> bonvs genicvlvm (ładne kolano -> ładne kolanko)
Siedząc wspolnie przy stole w jadalni, powiemy do Maximvsa:
Maxime, vbi est tvvs manvs -> manicvla ? (Maximusie, gdzie Twoja ręka -> rączka ?)
Szukając swoich Contvbernalis-ów z Contvbvernivm krzykniemy
Vbi svnt meae parvae ranvlae (Gdzie są moje małe żabki ?)
IMIONA
A jak zdrabniać nasze imiona ?
Podobnie jak powyżej, przy czym nie istnieja jakies specjane reguly, ktorymi moglibysmy sie poslugiwac..
Znajdujemy w litaraturze bowiem zdrobnienie :
- Lvcia -> Lvcilla ... ale ...
- Tvllia -> Tvlliola
Podobnnie beda : Atia -> Atiola , Cornelia -> Corneliola, Fabia -> Fabiola
U facetów najczesciej dodaje sie koncowke - vlvs, czyli
- Marcvs -> Marcvlvs
- Gaivs - > Gaivlvs
- Varro -> Varrvncvlvs (podobnie jak w przypadku homo -> homvncvlvs)
- Pollio -> Pollivncvlvs
itd
Tryb rozkazujący czasowników
Jak rozkazywać
Znamy już czasowniki podane w trybie rozkazującym z naszych komend wojskowych :
- vertite - skręćcie
- state - stójcie
- spectate - patrzcie
- consistite - zatrzymajcie sie
Warto zauawazyc, ze sa one podane w liczbie mnogiej.
Aby moc sie zwracac nie tylko do grupy zolnierzy, ale takze do pojedynczego zolnierza.
Potrzebujemy wiedziec jak tworzyc taki tryb rozkazujacy w liczbie pojedynczej, a w szczegolnosci jak wygladaja bezokoliczniki tychze czasownikow.
Otoz temat jest calkiem prosty.
Uogolniajac :
- jesli na koncu slowa jest - RE - bezokolicznik
- ucinamy owo - RE - i mamy liczbe pojedyncza trybu rozkazujacego
- zamieniamy - RE na - TE - i mamy liczbe mnoga trybu rozkazujacego
Przyklady:
-----------------------------
- dare - podać
- da - podaj
- date - podajcie
-----------------------------
- stare - stać
- sta - stój
- state - stójcie
-----------------------------
- laxare - zluzować
- laxa - zluzuj
- laxate - zluzujcie
-----------------------------
- avdire - słuchać
- avdi - słuchaj
- avdite - słuchajcie
-----------------------------
- venire - przybywać
- veni - przybądź
- venite - przybądźcie
-----------------------------
- abire - rozejść się
- abi - rozejdź się (po polsku lepiej bedzie brzmialo : odejdz)
- abite - rozejdźcie się
-----------------------------
- mvndare - wyczyścić
- mvnda - wyczyść
- mvndate - wyczyśćcie
itd
Prosto, latwo i przyjemnie ...
ALE NIESTETY jest pewien wyjatek.
Sa czasowniki, nalezace do tzw 3eciej koniugacji.
I one z reguly koncza sie na -ERE
Wowczas mamy troche inny system dzialania :
Uogolniajac :
- jesli na koncu slowa jest - ERE - bezokolicznik (szczegolny przypadek koncowki -RE)
- ucinamy samo - RE - i mamy liczbe pojedyncza trybu rozkazujacego (tak samo jak wyzej bylo)
- zamieniamy - ERE na - ITE - i mamy liczbe mnoga trybu rozkazujacego (i tu jest owa zmiana)
Przyklady:
- vertere - odwrócić/skręcić
- verte - odwróć
- vertite - odwróćcie (a nie vertete)
-----------------------------
- consistere - zatrzymać się
- consiste - zatrzymaj się
- consistite - zatrzymajcie się (a nie consistete)
-----------------------------
- dirigere - wyrównać
- dirige - wyrównaj
- dirigite - wyrównajcie (a nie dirigete)
itd
Do tej ostatniej grupy bedzie nalezalo calkiem sporo czasownikow, ktore uzywamy :
- pergere
- procedere
- recidere
- stringere
- recondere
- deponere
- facere
itd
Zeby bylo jeszcze gorzej, wcale nie kazdy czasownik, ktory konczy sie na -ERE ... podlega owej regule.
Bo przykladowe dwa dosyc znane czasowniki, wlasnie jej nie podlegaja :
--------------------------
- salvere - witać (dosłownie- być zdrowym, mieć się dobrze)
- salve - witaj (dosłownie- bądź zdrów)
- salvete (a nie salvite) - witajcie (dosłownie- bądźcie zdrowi)
--------------------------
- valere - żegnać (dosłownie- być zdrowym, mieć się dobrze)
- vale - żegnaj (dosłownie- bądź zdrów)
- valete (a nie valite) - żegnajcie (dosłownie- bądźcie zdrowi)