# Rzymskie komendy wojskowe Komendy opracowane i używane na pokazach przez Legio XXI Rapax na podstawie różnych źródeł historycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wymagań dla formacji o wielkości centurii. # Komendy Legio XXI Rapax ## Informacje ogólne Poniżej prezentujemy wybrane komendy rzymskie po łacinie, stosowane przez Legio XXI Rapax zarówno podczas musztry, jak i w trakcie realizacji pozostałych zadań obozowych oraz podczas przeprowadzania działań w boju i na ***Campvs Martivs.*** Komendy zostały pogrupowane wg kategorii i mogą być stosowane w każdej sytuacji w zależności od decyzji dowódcy. Przykładowo oficer może nakazać śpiewać żołnierzom zarówno w marszu jak i w obozie, a obroty można wykonywać w miejscu na zbiórce, jak i podczas przemarszu.

Warto przy okazji zaznaczyć, że rekonstruując legion z I w. n.e. staramy się wymawiać słowa, tak jak wymawiali je ówcześni. Korzystamy przy tym z zasad wymowy tzw. łaciny restytuowanej (*latina restitvta*). Stąd podczas naszych rozmów usłyszycie raczej: kenturio, salłe i kajsar... zamiast centurio, salwe i cezar. Przyswojenie sobie zasad wymowy ułatwi poprawne czytanie poniższych zwrotów łacińskich.

## Komendy #### ZBIÓRKA **Milites! Ad arma!** - Żołnierze! Do broni! Alarm! **Signifer veni** - Chorąży staw się **Ad signvm / Ad signa venite** - Do znaku / do znaków stawcie się; Zbiórka! **Avdite me** - Słuchajcie mnie **Silentivm!** - Cisza! **State** - Baczność **Laxate** - Spocznijcie **Envmerate** - Odliczcie **Ad dvos / tres nvmerate** - Do dwóch / trzech odliczcie **Enominate** - Podajcie imiona **Adsvm** - Obecny **Acies** - Linia, szyk bojowy **Vnvs ordo** - Jeden szereg **Dvo / tres ordines formate**- Dwa / trzy szeregi utwórzcie **Primvs / secvndvs / novissimvs ordo** - Pierwszy / drugi / ostatni szereg **Agmen** - Kolumna marszowa **Dvos / tres agmina formate**- Dwie / trzy kolumny utwórzcie **Vnvs / dvo / tres passvs (gradvs) procedite** - Jeden / dwa / trzy podwójne (pojedyncze) kroki naprzód **Qvattvor / qvinqve / sex passvs (gradvs) recidite** - Cztery, pięć, sześć podwójnych (pojedynczych) kroków w tył **Salvtate** - Salutujcie **Spectate ad frontem** - Patrzcie na wprost **Spectate ad dextram / sinistram** - Patrzcie na prawo / lewo **Dirigite** - Wyrównajcie **Dirigite ad dextram / sinistram** - Wyrównajcie do prawej / lewej **Arma (scvta / pila) svrsvm / deorsvm** - Broń (tarcze / oszczepy) w górę / w dół **Arma (scvta / pila) deponite / svmite** - Broń (tarcze / oszczepy) odłóżcie / podnieście **Abite** - Rozejść się **Silentivm** - cisza! #### W MARSZU I W BOJU **In aeqvatis passibvs / Sine passvs pergite **- Równym krokiem / bez kroku wymaszerować **Ad dextram / sinistram vertite** - zwrot w prawo / lewo **Convertite** - Odwróćcie się **Dvplicate** - Podwoić szyk **In acie ad dextram / sinistram pergite** - Szykiem idźcie \[rotujcie\] na prawo / lewo **In agmine ad dextram / sinistram vertite** - Kolumną skręćcie w prawo / lewo **Ad signvm ad dextram / sinistram pergite** - Za znakiem idźcie w prawo / lewo **Ad Optionem / Centvrionem pergite** - Za Optio / Centurio podążajcie **In loco calcate** - Maszerujcie w miejscu **Recta** - Na wprost **Consistite** - Zatrzymajcie się **Conglobate / Densate** - Zacieśnić **In agmine / ordinibvs laxate** - W kolumnie / szeregach rozluźnijcie **In agmine / ordinibvs densate** - W kolumnie / szeregach zacieśnijcie **Sine principalibvs pergite** - Bez oficerów maszerujcie **Transite** - "Wymińcie się"; *opis manewru:* lewe skrzydło skręca o 90 stopni w prawo, a prawe skrzydło o 90 stopni w lewo i przechodzą przez siebie między odstępami w kolumnach. **Mvta locvm** - Zmieniaj miejsce; *opisowo:* zmiana kierunku marszu formacji o 180 stopni, każdy żołnierz indywidualnie podąża za swoja kolumną, **In duas partes separate** - "Na dwie części podzielcie się"; *opis manewru:* prawa i lewa strona formacji od Principales działają osobno jako dwie oddzielne jednostki mając własnych przypisanych dowódców kierujących ich działaniami w dalszej części pokazu do momentu ponownego połączenia się centvrii. **Gladios stringite** - Wyjmijcie miecze **Gladios recondite** - Schowajcie miecze **Pila praeparate** - Przygotujcie oszczepy \[do rzutu\] **Pila iacite** - Rzućcie oszczepy **Pila infigite** - Wbijcie oszczepy w ziemię **Retro** - Powtórka; *opisowo:* wróć do poprzedniego ustawienia **Cvrrite** - Biegiem **Accelerate** - Przyspieszcie **Tardate** - Zwolnijcie **Pvgna! Praeparate!** - Do broni! Przygotujcie się! **Porro!** - Do ataku! \[szarża szykiem\]! #### FORMACJE **Testvdinem formate / deformate** - Żółwia sformować / rozformować **Cvnevm formate** - Formować klin **Orbem formate** - Formować szyk kołowy **Pontem formate** - Formować rampę **Ad orbem!** - Do koła! **Scvta castrorvm formate** - Ściana tarcz #### W OBOZIE **Adportate aqvam / lignvm** - Przynieście wodę / drewno opałowe **Date aqvam / lignvm** - Podajcie wodę / drewno opałowe **Nvntio me! Mvnvs factvm** - Melduję się! Zadanie wykonane **Me volo campvm / latrinam / tentorivm / silvam ire** - Chciałbym na plac / do toalety / namiotu / lasu iść **Permitto / Non permitto** - Zezwalam / Nie zezwalam **Excvbia prima ab secvnda ad qvartam horam** - Warta pierwsza od drugiej do czwartej godziny **Svrgite!** - Pobudka! \[ale także: Wstańcie, Podnieście się, np. z ziemi\] **Dormite** - Idźcie spać **Cantate** - Śpiewajcie **Omnes tirones / milites** - Wszyscy rekruci / żołnierze **Laborate** - Pracujcie **Sedete** - Siadajcie **Videte** - Oglądajcie, Patrzcie **Tentoria stativte / detendite** - Namioty spakujcie / rozstawcie **In tentorium** **/ tentoria** - Do namiotu / namiotów **Extingvite lvmina** - Zgaście światła **Orate** - Módlcie się Poznanie tych wszystkich zwrotów i poprawne ich wykonywanie nie oznacza wcale końca nauki łaciny dla rekruta. Ciężko na naszych spotkaniach obejść się bez podstawowej znajomości liczebników rzymskich, tak głównych, jak i porządkowych, a w szczególności łacińskich nazw wszystkich elementów uzbrojenia i wyposażenia obozu. Zapraszamy do zapoznania się z kolejnymi artykułami [w dziale z językiem łacińskim](http://wiki.legioxxirapax.com/shelves/vi-lingva-latinorvm "V - LINGVA LATINORVM"). # KOMENDY DLA BALISTARII, SAGITARII ET FVNDITORES Poza komendami ogólnymi używanymi w formacji Centurii w trakcie pokazu bojowego na **Campvs Martivs,** stosowane są również odmienne polecenia do wykonywania pokazu strzeleckiego**.**
**ZE WZGLĘDU NA WYSOKIE RYZYKO ODNIESIENIA POWAŻNYCH RAN I NAWET UTRATY ZDROWIA ETAP TEGO POKAZU MUSI BYĆ WYKONYWANY POD ŚCISŁĄ KONTROLĄ I NA POLECENIE NAJWYŻSZEGO DOWÓDZTWA!!!**
**ŻOŁNIERZE** w trakcie pokazu strzeleckiego są przydzieleni do jednego z trzech sekcji miotających: - Łuczników (*Sagittarii*) - Procarzy (*Fvnditores*) - Artylerzystów (*Ballistarii): skorpiony, manvbalisty dużej mocy* Ustawienie, szyk oraz manewry są uzgadnianie wcześniej między dowódcą głównym (*Trybvn, Centvrio, Optio*) prowadzącym pokaz oraz wybranymi *Optiones* (liderami) prowadzącymi przypisane im grupy strzeleckie. Zawsze przy działaniach pod uwagę należy brać potencjalne ryzyko trafienia ogniem własnym. Dlatego kierujemy się poniższymi głównymi zasadami: 1. *Każda sekcja ma wyznaczonego swojego lidera (Optio), który wydaje polecenia i kieruje ich działaniami. Wszystkie komendy muszą być wydawane po łacinie wg tabeli poniżej.* 2. *Sagittarii* jako najliczniejsza sekcja zajmująca największą przestrzeń obejmuje rozciągnięty środek formacji. Dla dobrego wrażenia dla publiczności, *milites* mogą (na decyzję dowódcy) rozstawić tarcze oparte o pila w podwójnym szeregu kilka metrów przed sobą w odstępach między nimi jak w szyku "LAXATE" 3. *Fvnditores* zostają ustawieni na lewym skrzydle ze względu na konieczność wybiegania przed szyk. 4. *Ballistarii* zostają ustawieni na prawym skrzydle w nieco większej odległości niż Fvnditores po swojej stronie ze względu na dużą moc i zasięg rażenia. 5. *Optio* swojej grupy podnosi w górę miecz sygnalizując prowadzącemu dowódcy (*Trybvnowi, Centvrionowi, Optio*) gotowość do ataku (machiny, łuki, proce załadowane, a ludzie w gotowości) 6. DOWÓDCA DOPIERO PO UPEWNIENIU SIĘ, ŻE NIE MA RYZYKA NIEBEZPIECZEŃSTWA DLA OSÓB POSTRONNYCH W OTOCZENIU I WIDOWNI ZEZWALA WYDAJĄC KOMENDĘ NA ATAK WSKAZANEJ GRUPIE. 7. Łucznicy, mavbalisty lub procarze wybiegają na pole przed przed imitowany z tarcz szyk (wybiegają między nimi) i dopiero wtedy naciągają cięciwy (poza manvbalistami) / wykonują zamach i atak. Po ostrzale wracają na pierwotną pozycje w szyku.
**NIGDY NIE NALEŻY PRZEPROWADZAĆ ATAKU WSZYSTKIMI GRUPAMI NARAZ!!!** **RYZYKO WEJŚCIA WE WŁASNY OGIEŃ KRZYŻOWY I W EFEKCIE ODNIESIENIE RAN NAWET ŚMIERTELNYCH JEST BARDZO WYSOKIE!!**
#### **KOMENDY:**
**BALLISTARII *(dot. skorpionów i manvbalist)***
**łacińska komenda** **znaczenie** **określenie czynności**
Ballistas tendite! Naciągnąć balisty! Obsługa nakłada haki blokujące na cięciwy i naciąga mechanizm do pożądanej mocy wystrzału
In manubalistas **tela inserite!** Ładować manubalisty! Obsługa nakłada haki blokujące na cięciwy i opierając nos machiny o ziemię naciąga mechanizm do pożądanej mocy wystrzału
Tela accendite! Podpalić pociski! W przypadku pocisków z pakułami zapalającymi w tym momencie obsługa inicjuje zapłon
**Ballistas** **parate** ad emittendum! Przygotować do strzału! Obsługa ustawia kąt wystrzału, nakłada bełt do wyrzutni i cofa się kilka kroków za machinę artyleryjską ze względów bezpieczeństwa
Tela! iacite! Ognia! Strzelać! Osoba obsługująca spust zwalnia mechanizm i wykonuję strzał z machiny
**SAGITTARII**
**łacińska komenda** **znaczenie** **określenie czynności**
Sagittas imponite! Nakładać strzały! Łucznik bierze strzałę z pęku pocisków wbitych przed sobą i nakłada na cięciwę BEZ NACIĄGANIA JEJ!
(Prae)parate Vos! Przygotować się! Łucznik naciąga cięciwę do pożądanej mocy i zasięgu jaki chce osiągnąć korygując kąt wystrzału
Ignem parate! Przygotować ogień! Gdy prezentowane są pociski z pakułami łatwopalnymi łucznik zapala strzałę
Sagittas iacite! Ognia! Strzelać! Łucznik zwalnia cięciwę i wystrzeliwuje pocisk z łuku
**FVNDITORES**
**łacińska komenda** **znaczenie** **określenie czynności**
Fundas parate Ładować proce! Procarz umieszcza pocisk w koszyczku procy
Parate vos! Przygotować się! Procarz przygotowuje się do rozpoczęcia zamachu
Fundas iacite ab infra Strzelać z dołu! Następuje wypuszczenie pocisku z procy zamachem od dołu
Fundas desuper iacite! Strzelać z góry! Następuje wypuszczenie pocisku z procy zamachem od góry