Rzymskie komendy wojskowe Komendy opracowane i używane na pokazach przez Legio XXI Rapax na podstawie różnych źródeł historycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wymagań dla formacji o wielkości centurii. Komendy Legio XXI Rapax Informacje ogólne Poniżej prezentujemy wybrane komendy rzymskie po łacinie, stosowane przez Legio XXI Rapax zarówno podczas musztry, jak i  w trakcie realizacji pozostałych zadań obozowych oraz podczas przeprowadzania działań w boju i na Campvs Martivs. Komendy zostały pogrupowane wg kategorii i mogą być stosowane w każdej sytuacji w zależności od decyzji dowódcy. Przykładowo oficer może nakazać śpiewać żołnierzom zarówno w marszu jak i w obozie, a obroty można wykonywać w miejscu na zbiórce, jak i podczas przemarszu. Warto przy okazji zaznaczyć, że rekonstruując legion z I w. n.e. staramy się wymawiać słowa, tak jak wymawiali je ówcześni. Korzystamy przy tym z zasad wymowy tzw. łaciny restytuowanej ( latina restitvta ). Stąd podczas naszych rozmów usłyszycie raczej: kenturio, salłe i kajsar... zamiast centurio, salwe i cezar. Przyswojenie sobie zasad wymowy ułatwi poprawne czytanie poniższych zwrotów łacińskich. Komendy ZBIÓRKA Milites! Ad arma! - Żołnierze! Do broni! Alarm! Signifer veni - Chorąży staw się Ad signvm / Ad signa venite - Do znaku / do znaków stawcie się; Zbiórka! Avdite me - Słuchajcie mnie Silentivm! - Cisza! State - Baczność Laxate - Spocznijcie Envmerate - Odliczcie Ad dvos / tres nvmerate - Do dwóch / trzech odliczcie Enominate - Podajcie imiona Adsvm - Obecny Acies - Linia, szyk bojowy Vnvs ordo - Jeden szereg Dvo / tres ordines formate - Dwa / trzy szeregi utwórzcie Primvs / secvndvs / novissimvs ordo - Pierwszy / drugi / ostatni szereg Agmen - Kolumna marszowa Dvos / tres agmina formate - Dwie / trzy kolumny utwórzcie Vnvs / dvo / tres passvs (gradvs) procedite - Jeden / dwa / trzy podwójne (pojedyncze) kroki naprzód Qvattvor / qvinqve / sex passvs (gradvs) recidite - Cztery, pięć, sześć podwójnych (pojedynczych) kroków w tył Salvtate - Salutujcie Spectate ad frontem - Patrzcie na wprost Spectate ad dextram / sinistram - Patrzcie na prawo / lewo Dirigite - Wyrównajcie Dirigite ad dextram / sinistram - Wyrównajcie do prawej / lewej Arma (scvta / pila) svrsvm / deorsvm - Broń (tarcze / oszczepy) w górę / w dół Arma (scvta / pila) deponite / svmite - Broń (tarcze / oszczepy) odłóżcie / podnieście Abite - Rozejść się Silentivm - cisza! W MARSZU I W BOJU In aeqvatis passibvs / Sine passvs pergite - Równym krokiem / bez kroku wymaszerować Ad dextram / sinistram vertite - zwrot w prawo / lewo Convertite - Odwróćcie się Dvplicate - Podwoić szyk In acie ad dextram / sinistram pergite - Szykiem idźcie [rotujcie] na prawo / lewo In agmine ad dextram / sinistram vertite - Kolumną skręćcie w prawo / lewo Ad signvm ad dextram / sinistram pergite - Za znakiem idźcie w prawo / lewo Ad Optionem / Centvrionem pergite - Za Optio / Centurio podążajcie In loco calcate - Maszerujcie w miejscu Recta - Na wprost Consistite - Zatrzymajcie się Conglobate / Densate - Zacieśnić In agmine / ordinibvs laxate - W kolumnie / szeregach rozluźnijcie In agmine / ordinibvs densate - W kolumnie / szeregach zacieśnijcie Sine principalibvs pergite - Bez oficerów maszerujcie Transite - "Wymińcie się"; opis manewru : lewe skrzydło skręca o 90 stopni w prawo, a prawe skrzydło o 90 stopni w lewo i przechodzą przez siebie między odstępami w kolumnach. Mvta locvm - Zmieniaj miejsce; opisowo:   zmiana kierunku marszu formacji o 180 stopni, każdy żołnierz indywidualnie podąża za swoja kolumną,  In duas partes separate - "Na dwie części podzielcie się";  opis manewru : prawa i lewa strona formacji od Principales  działają osobno jako dwie oddzielne jednostki mając własnych przypisanych dowódców kierujących ich działaniami w dalszej części pokazu do momentu ponownego połączenia się centvrii. Gladios stringite - Wyjmijcie miecze Gladios recondite - Schowajcie miecze Pila praeparate - Przygotujcie oszczepy [do rzutu] Pila iacite - Rzućcie oszczepy Pila infigite - Wbijcie oszczepy w ziemię Retro - Powtórka; opisowo: wróć do poprzedniego ustawienia Cvrrite - Biegiem Accelerate - Przyspieszcie Tardate - Zwolnijcie Pvgna! Praeparate! - Do broni! Przygotujcie się! Porro! - Do ataku! [szarża szykiem]! FORMACJE Testvdinem formate / deformate - Żółwia sformować / rozformować Cvnevm formate - Formować klin Orbem formate - Formować szyk kołowy Pontem formate - Formować rampę Ad orbem! - Do koła! Scvta castrorvm formate - Ściana tarcz W OBOZIE Adportate aqvam / lignvm - Przynieście wodę / drewno opałowe Date aqvam / lignvm - Podajcie wodę / drewno opałowe Nvntio me! Mvnvs factvm - Melduję się! Zadanie wykonane Me volo campvm / latrinam / tentorivm / silvam ire - Chciałbym na plac / do toalety / namiotu / lasu iść Permitto / Non permitto - Zezwalam / Nie zezwalam Excvbia prima ab secvnda ad qvartam horam - Warta pierwsza od drugiej do czwartej godziny Svrgite! - Pobudka! [ale także: Wstańcie, Podnieście się, np. z ziemi] Dormite - Idźcie spać Cantate - Śpiewajcie Omnes tirones / milites - Wszyscy rekruci / żołnierze Laborate - Pracujcie Sedete - Siadajcie Videte - Oglądajcie, Patrzcie Tentoria stativte / detendite - Namioty spakujcie / rozstawcie In tentorium / tentoria - Do namiotu / namiotów Extingvite lvmina - Zgaście światła Orate - Módlcie się Poznanie tych wszystkich zwrotów i poprawne ich wykonywanie nie oznacza wcale końca nauki łaciny dla rekruta. Ciężko na naszych spotkaniach obejść się bez podstawowej znajomości liczebników rzymskich, tak głównych, jak i porządkowych, a w szczególności łacińskich nazw wszystkich elementów uzbrojenia i wyposażenia obozu.  Zapraszamy do zapoznania się z kolejnymi artykułami w dziale z językiem łacińskim . KOMENDY DLA BALISTARII, SAGITARII ET FVNDITORES Poza komendami ogólnymi używanymi w formacji Centurii w trakcie pokazu bojowego na Campvs Martivs, stosowane są również odmienne polecenia do wykonywania pokazu strzeleckiego . ZE WZGLĘDU NA WYSOKIE RYZYKO ODNIESIENIA POWAŻNYCH RAN I NAWET UTRATY ZDROWIA ETAP TEGO POKAZU MUSI BYĆ WYKONYWANY POD ŚCISŁĄ KONTROLĄ I NA POLECENIE NAJWYŻSZEGO DOWÓDZTWA !!! ŻOŁNIERZE  w trakcie pokazu strzeleckiego są przydzieleni do jednego z trzech sekcji miotających: Łuczników ( Sagittarii ) Procarzy ( Fvnditores ) Artylerzystów ( Ballistarii): skorpiony, manvbalisty dużej mocy Ustawienie, szyk oraz manewry są uzgadnianie wcześniej między dowódcą głównym ( Trybvn, Centvrio, Optio ) prowadzącym pokaz oraz wybranymi Optiones (liderami) prowadzącymi przypisane im grupy strzeleckie. Zawsze przy działaniach pod uwagę należy brać potencjalne ryzyko trafienia ogniem własnym. Dlatego kierujemy się poniższymi głównymi zasadami: Każda sekcja ma wyznaczonego swojego lidera (Optio), który wydaje polecenia i kieruje ich działaniami. Wszystkie komendy muszą być wydawane po łacinie wg tabeli poniżej. Sagittarii jako najliczniejsza sekcja zajmująca największą przestrzeń obejmuje rozciągnięty środek formacji. Dla dobrego wrażenia dla publiczności,  milites mogą (na decyzję dowódcy) rozstawić tarcze oparte o pila w podwójnym szeregu kilka metrów przed sobą w odstępach między nimi jak w szyku "LAXATE" Fvnditores zostają ustawieni na lewym skrzydle ze względu na konieczność wybiegania przed szyk. Ballistarii zostają ustawieni na prawym skrzydle w nieco większej odległości niż Fvnditores po swojej stronie ze względu na dużą moc i zasięg rażenia. Optio swojej grupy podnosi w górę miecz sygnalizując prowadzącemu dowódcy ( Trybvnowi, Centvrionowi, Optio ) gotowość do ataku (machiny, łuki, proce załadowane, a ludzie w gotowości) DOWÓDCA DOPIERO PO UPEWNIENIU SIĘ, ŻE NIE MA RYZYKA NIEBEZPIECZEŃSTWA DLA OSÓB POSTRONNYCH W OTOCZENIU I WIDOWNI ZEZWALA WYDAJĄC KOMENDĘ NA ATAK WSKAZANEJ GRUPIE. Łucznicy, mavbalisty lub procarze wybiegają na pole przed przed imitowany z tarcz szyk (wybiegają między nimi) i dopiero wtedy naciągają cięciwy (poza manvbalistami) / wykonują zamach i atak. Po ostrzale wracają na pierwotną pozycje w szyku. NIGDY NIE NALEŻY PRZEPROWADZAĆ ATAKU WSZYSTKIMI GRUPAMI NARAZ!!!  RYZYKO WEJŚCIA WE WŁASNY OGIEŃ KRZYŻOWY I W EFEKCIE ODNIESIENIE RAN NAWET ŚMIERTELNYCH JEST BARDZO WYSOKIE!! KOMENDY: BALLISTARII (dot. skorpionów i manvbalist) łacińska komenda znaczenie określenie czynności Ballistas tendite! Naciągnąć balisty! Obsługa nakłada haki blokujące na cięciwy i naciąga mechanizm do pożądanej mocy wystrzału In manubalistas tela inserite! Ładować manubalisty! Obsługa nakłada haki blokujące na cięciwy i opierając nos machiny o ziemię   naciąga mechanizm do pożądanej mocy wystrzału Tela accendite! Podpalić pociski! W przypadku pocisków z pakułami zapalającymi w tym momencie obsługa inicjuje zapłon Ballistas parate ad emittendum! Przygotować do strzału! Obsługa ustawia kąt wystrzału, nakłada bełt do wyrzutni i cofa się kilka kroków za machinę artyleryjską ze względów bezpieczeństwa Tela! iacite! Ognia! Strzelać! Osoba obsługująca spust zwalnia mechanizm i wykonuję strzał z machiny SAGITTARII łacińska komenda znaczenie określenie czynności Sagittas imponite! Nakładać strzały! Łucznik bierze strzałę z pęku pocisków wbitych przed sobą i nakłada na cięciwę BEZ NACIĄGANIA JEJ! (Prae)parate Vos! Przygotować się! Łucznik naciąga cięciwę do pożądanej mocy i zasięgu jaki chce osiągnąć korygując kąt wystrzału Ignem parate! Przygotować ogień! Gdy prezentowane są pociski z pakułami łatwopalnymi łucznik zapala strzałę Sagittas iacite! Ognia! Strzelać! Łucznik zwalnia cięciwę i wystrzeliwuje pocisk z łuku FVNDITORES łacińska komenda znaczenie określenie czynności Fundas parate Ładować proce! Procarz umieszcza pocisk w koszyczku procy Parate vos! Przygotować się! Procarz przygotowuje się do rozpoczęcia zamachu Fundas iacite ab infra Strzelać z dołu! Następuje wypuszczenie pocisku z procy zamachem od dołu Fundas desuper iacite! Strzelać z góry! Następuje wypuszczenie pocisku z procy zamachem od góry